İstanbul’da Kilisede bir Tiyatro Oyunu: Gomidas

Bengi Bugay B
Bengi Bugay

Gerçek ismi Soğomon Kevork Soğomonyan olan ve sonradan kendisine verilen ismiyle tanınan Gomidas Vartabed 1869 da Kütahya Osmanlısında da doğar. Etno-müzikolog, koro şefi, derleyici, Ermeni Müzik Okulu kurucularından olan bir rahiptir. Önce yetim ve daha sonra da öksüz kalan Gomidas, sesinin güzelliği ile küçük yaşlarında Surp Toros kilisesinde ilahiler söylemeye başlar.

Gomidas’ın yolu Eçmiyadzin, İstanbul, Berlin ve Paris’e düşer. Müzik üzerine yaptığı araştırmalarında Anadolu, Ermeni, Kürt ve Türk Müziği üzerine derlemeler ve besteler yapar. Bu derlemelerin sayısı 3000 civarındadır. Diğer yaptığı bestelerin çoğu sürgün sırasında tahrip edildiğinden günümüze kadar ancak dörtte biri kalmıştır.

Mesleğinde en etkin olduğu yıllar 1891-1915 arasıdır. 1910 yılında ilahiler okuduğu bu kilisede 100 kişilik bir çocuk korosu kurar. Halide Edip Adıvar, “Siz şarkı söyleyince Tanrı yeryüzüne sizi dinlemeye iner” sözü ile Gomidas’ı yüceltir. Hem Anadolu’yu hem de Ermenistan’ı iyi tanıyan, sesinin güzelliği ile bilinen Gomidas’ın hayatı birçok trajik hikâye ile devam eder. 1915 yılında İstanbul’da Ermeni aydınlarla birlikte evinden alınır; tutuklandıktan sonra apar topar Çankırı’ya sürgüne gönderilir. Bu olayı Aram Andonyan’ın “Gomidas Vartabed ile Çankırı yollarında” adlı kitaptan öğreniriz. Gomidas sürgüne gönderildikten sonra şair Ahmet Emin Yurdakul, yazar Halide Edip Adıvar’ın araya girmesi ve gayretleriyle dönemin “tehcir”organizatörü Talat Paşa’dan izin alınır ve tekrar İstanbul’a getirilir. Ama onun en trajik sonu bu olayla başlar. Gomidas susar, içine girdiği ruhsal bunalımdan artık çıkamaz ve bir daha beste yapmaz. 1935 yılında Paris’te bir akıl hastanesinde de ölür. Claude Debussy’nin, “Sizin müziğinizin önünde diz çöküyorum” dediği Gomidas’ın ölümü sadece Ermeni dünyasının değil Türkiye’nin de büyük bir kaybı olmuştur.

Gomidas’ın bu hikâyesi yazar Ahmet Sami Özbudak tarafından 2020’de oyun haline getirildi; Yolcu Tiyatrosu tarafından sahneye konan oyun Kumkapı Surp Vortvos Vorodman kilisesinde Türkçe ve Fransızca olarak izlenebilir. “Gomidas’ın kendi hikâyesi kendi ağzından izleticiye aktarılıyor. Bu anlatıya 40 kişilik Lusavoriç Korosu “Gomidas’ın şarkılarıyla sanki bir hayal perdesi arkasından oyuna eşlik ediyor. Kilise mekânının ortasında kurulan bir platform, ilhamını bu topraklardan alarak onun yaşadığı toprakları simgeliyor. Platformun ortasındaki şeffaf yükselti ise Gomidas’ın Kütahya’da küçükken gittiği çamaşırhanede üzerine yattığı ve zaman zaman da uyuya kaldığı taşları hatırlatıyor. Her anlamıyla oyunun gerçekleşmesi için doğru bir mekân seçimi ile metnin ve tasarımın konseptini bütünlüklü taşıyan sahne tasarımı başarılı bir birliktelik sunuyor. Gomidas’ı oynayan Fehmi Karaasalan oldukça başarılı bir performans sergilerken, mekân tasarımını da etkili bir biçimde kullanıyor. Oyunun afişinde Gomidas’ın arkadaşı Panos Telemeryan’ın Kütahya Kaplıcalarında yaptığı Gomidas’ın resmine de bir gönderme yapılmış.

Genç oyun yazarı Ahmet Sami Özbudak’ın Gomidas’ın hikâyesinden çok etkilendiği ve büyük bir emekle yazıp, yönettiği bu oyunu kaçırmamak gerek. Hepimizin bir ortak kültürü paylaştığı bir coğrafyada yaşıyoruz. Gomidas’ın derlemelerini dinlemek (hele kendi sesiyle “Aduni” (Evsiz)’yi) pek çok söz ve tartışmadan daha fazla duygusal etki ediyor, farkındalık yaratıyor. Oyun, Gomidas’ı tanımak için yol gösterici bir kılavuz olmasının yanında bu toprakların en eski sahiplerinden Ermeni halkına da bir saygı duruşu…

Bu proje, Türkiye Ermenileri Patrikliği, Meryem Ana Kilisesi Vakfı, Baş Rahip Tatul Anuşyan, Christian Schnell, Serdar Korucu, Bir Zamanlar Yayıncılık, Osman Köker, Kubilay Özmen, Alametifarika, Effective Media Production, Tufan Dağtekin, Barkod Beşiktaş, Sancak Dayçu, Burak Özen, Cem Şahin, Akın Aytekin, Tufan Tayar, Tütün Deposu, Cansu Tutkun katkılarıyla dört dörtlük bir çalışma, emek ve evrensel nitelikte bir iş olmuş.

Oyunla ilgili Yolcu Tiyatrosu’nun bir destek kampanyası da var. Bu performansın daha uzun süre izlenmesi için oyunun biletleri ve isme özel Gomidas Hatıra Setleri mobilet.com üzerinden alınabilir. Daha detaylı bilgi edinmek isteyenlere Burcu Melissa Bilal’in “Kalbim O Viran Evlere Benzer: Gomidas Vartabed’in Müzik Mirası” adlı kitabı tavsiye edilebilir.

Yazan –Yöneten: Ahmet Sami Özbudak

Süpervizör-Yapımcı: Ersin Umut Güler

Oynayan: Fehmi Karaaslan

Müzik: Gomidas Vartabed

Müzik Direktörü ve Koro Şefi: Hagop Mamigonyan

Topluluk:  Lusavoriç Korosu

Hareket Tasarımı: Selçuk Göldere

Dekor Tasarımı: Cihan Aşar

Kostüm Tasarımı: Özlem Kaya

Işık Tasarımı: Cem Yılmazer, Yasin Gültepe

Türkçeden Fransızca ’ya Çeviren: Serra Yılmaz, Yiğit Bener

Zehra İpşiroğlu Z
Zehra İpşiroğlu
BAYRAK
May 8, 2022
Save
BAYRAK
Yelda Karataş Y
Yelda Karataş
İNSANI EYLEME GEÇİREN UMUT DEĞİL UMUTSUZLUKTUR.
May 8, 2022
Save
İNSANI EYLEME GEÇİREN UMUT DEĞİL UMUTSUZLUKTUR.
Yelda Karataş Y
Yelda Karataş
Denizlerin ve Sevgili Kazım Koyuncu'nun anısına
May 8, 2022
Save
Denizlerin ve Sevgili Kazım Koyuncu'nun anısına
Yelda Karataş Y
Yelda Karataş
ANNEM DİYOR Kİ
May 8, 2022
Save
ANNEM DİYOR Kİ
Berin Uyar B
Berin Uyar
EDİTÖRDEN
May 8, 2022
Save
EDİTÖRDEN